‘माइत जाने बेला भयो कुन कुन सारी लाउने हो 
बिदा दिनुस् सासूबज्यै कहिले आउने हो’

धादिङकी ८७ वर्षीया बिन्दा पाठक आफ्ना पालाको यो गीत घरमा आइपुग्ने सबैलाई सुनाउँछिन् । आफ्ना छोरी, बुहारी र नातिनीहरूले स्पिकरमा बजाएका गीत चित्त नबुझेर उनी आफ्नो समयको गीत गुनगुनाउँछिन् ।

त्यतिबेला उनी तीन दिनसम्म तीज गीत गाउँथिन् । अहिले उनका सन्तानले त्यो भाका टिप्न जानेका छैनन् । आमा र दिदीहरूबाटै सुनेर गीत सिकेकी विन्दाले पहिलेका गीतले ग्रामीण परिवेशमा घर-घरमा भइरहेको महिला हिंसाको झल्को दिन्थ्यो ।

परिवार र समाजले महिलामाथि गरेको विभेदको झल्को गीतमा हुन्थ्यो । एउटी छोरीले अर्का (श्रीमान्)को घरमा पाएको दुःखको अभिव्यक्ति पाइन्थ्यो ।

समाज बदलिएसँगै तीज मनाउने तरिका, भाका, नाच, खानेकुरा, लुगा सबैमा परिवर्तन आइसकेको छ । हामीले यसरी तीज मनाउने गरेका थियौँ भन्ने कुरा अहिलेका पुस्ताका लागि कथा जस्तै बनेको छ । धेरैले त अग्रजका अनुभव सुन्न चासो नै दिँदैनन् । चासो लिएर सुन्नेले पनि त्यसको मर्म नबुझेको पुरानो पुस्ताको गुनासो छ ।

‘स्वतन्त्रताको अधिकार’ कानुनले सुनिश्चित गर्नु पहिले नै तीज त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने अवसरका रूपमा थियो । वर्षभर श्रीमानकाे घरमा भएको थिचोमिचो महिलाले गीतमार्फत व्यक्त गर्दथे ।

अहिले कतिपय महिला व्रत नै बस्दैनन् । कतिले निराहार व्रत बस्छन् भने कतिपयले आफ्नो इच्छा र स्वास्थ्यअनुसार पानी मात्र वा फलफूल वा रोटीलगायत खान्छन् । पहिले पहिले तीजमा सबै महिलाले निराहार नै व्रत बस्ने गरेको घर-घरका आमा र हजुरआमा बताउँछन् ।

अहिलेको पुस्ताले रमाइलोका लागि व्रत बस्ने गरेकामा त्यतिबेला निराहार व्रत बस्नु अनिवार्य जस्तै थियो । पाठकले भनिन्,‘दिनभर व्रत बसेर साँझ बुढाको गोडा धोएको पानी खाएपछि मात्रै पानी खाइन्थ्यो ।’

अचेल तीजभन्दा एक महिनाभन्दा पहिलेदेखि दर खाने र नाचगान सुरु हुन्छ । तीजमा लगाउने लुगा र खानेकुुराको तयारी निकै पहिलेदेखि हुने गरेको छ ।

त्यति हुँदाहुँदै पनि ७८ वर्षीया रामकुमारी शर्माले पहिलेको जस्तो अहिलेको तीजमा रौनक भेटेकी छैनन् । अचेलका मान्छेले  वर्षभर नै नाचगान र रमाइलो गर्न पाउने भएकाले तीज नै कुर्नुपर्ने अवस्था नभएको उनको भनाइ थियो ।

कुशे औँसीदेखि चेलीबेटीले नै तीज सुरु भएको मान्ने गरेका छन् । पहिले सडक र गाडी नहुँदा हिँडेरै माइती पुग्नुपर्थ्याे । रामकुमारी पनि झण्डै सात घण्टा हिँडेर मकवानपुरको मन्थली पुग्थिन् ।

औँसीका दिन माइती गएपछि एकैपटक पञ्चमी सकेर आउने गर्थिन् । उनले भनिन्,‘बाल बच्चा जन्मेपछि धेरैसमयसम्म माइत जान नपाइएपछि घरमै बसेर तीज भनाइन्थ्यो पाँच/छ महिनासम्म जान नपाएको माइती जान पाउँदा साह्रै रमाइलो हुन्थ्यो ।’

तीजमा व्रतका रूपमा विशेष खानेकुरा खाने चलन पहिलेदेखि थियो । साँझमा सामान्य खाना खाएर राति १२ बजे पहिले खीर खाइने गरिएको काभ्रेकी सुन्तली केसी बताउँछिन् ।

उतिबेला दरका रूपमा खीर खाने गरिन्थ्यो । भर्खर जीवनको सात दशक पार गरेकी उनी दर खाने दिनमा दिउँसोदेखि नै सेल, पुरी पकाएर खाने गरिएको बताइन् । अहिलेजस्तो बजारको खानेकुरा नभए पनि चेलीबेटीका लागि माइतीले विशेष खानेकुराको जोहो गर्ने गरेको सुन्तलीले बताइन् ।

कुनै फल फल्दा होस् वा मीठो अन्न बनाउँदा छोरी तीजमा आउँछे अनि खुवाउनुपर्छ भन्ने आमाबुबालाई लाग्थ्यो । उनीले भनिन्,‘घरमा भनेजस्तो खान नपाउने र समयमा नपाउने भएकाले माइतीमा आमाले पकाएको जे पनि मीठो लाग्थ्यो ।’

पहिले दर खाने दिनदेखि नै नाचगान गरिन्थ्यो । टाढा घर भएका चेलीबेटी औँसीकै दिनदेखि आउने हुँदा त्यो दिनदेखि नै रौनक सुरु हुने सुन्तलीले बताइन् ।

टाढा भएर वा घरमा सासूससुरा र श्रीमानले नपठाउने चेली रोएरै घाँसदाउरा गर्ने गरेको उनले बताइन् । तीज लागेपछि पाखामा घाँस काट्न जाँदा माइतीबाट आउने बाटो देखिन्थ्यो र सधैं त्यही बाटो हेर्न मन लाग्थ्यो ।

‘अहिले पो केटी स्कुटर चलाएर राति बिहान आफैं हिँड्छन्, हाम्रो पालामा छोरी चेलीलाई कसैको जिम्मा नलगाइ हिँड्न दिइदैनथ्यो’, सुन्तलीले भनिन्, ‘माइती लिन आए त जान पाइन्थ्यो भन्दै कुरेर बसिन्थ्यो ।’

पहिले अहिले जस्तो फेरिफेरि लगाउन लुगा नहुने र वर्षासम्म एउटै सारी जतनले लगाउने गरिन्थ्यो ।  पहिले नाचगान त दर खाने दिनबाट सुरु हुन्थ्यो ।

व्रतको दिन दिनभर नाचगान गरेर रातैसम्म पनि गाउने र नाच्ने हुन्थ्यो । सबै जम्मा भएर नजिकैको मन्दिर गएर दर्शन गरिने उनले बताइन् । निराहार व्रत बसे पनि तीजको रमाइलोले कति पनि भोक र थकाइको महसुस नहुने उनीको भनाइ थियो ।

सानो समूहमै तीज मनाउँछ नयाँ पुस्ता

अचेल महिनौँ अघिदेखि दर खाने र कोठामा वा छतमा सानो समूहमा जम्मा भएर नाच्ने चलन देशभित्र मात्रै नभएर विदेशमा बसोबास गर्ने नेपालीमा समेत पाइएको छ । तीज मनाउने मात्रैभन्दा फोटो खिच्ने, भिडियो बनाउने र सामाजिक सञ्जालमा हाल्ने बढी छन् ।

तीजभन्दा पहिलेदेखि नै नाचगान सुरु गरे पनि तीजकै बेलामा भने कम रमाइलो हुने गरेको पुरानो पुस्ताको अनुभव छ । एकै ठाउँमा ठूलो सङ्ख्यामा जम्मा हुनेभन्दा सानो सानो समूहमा स्पिकर बजाएर नाचेर तीज मनाउने गरेको पाइन्छ ।

कोभिड संक्रमणका कारण घरघरमै तीज मनाउने चलन बढ्दै छ । अहिलेका मान्छे सबैसँग घुलमिल गर्नेभन्दा सानो समूहमा आफ्नै घरपरिवार र नजिकैका साथीभाइसँग रमाउने गरेको आमा पुस्ताको अनुभव छ ।

मोबाइल, ल्यापटप, टेलिभिजन, आइप्याडका कारण कोठाभित्रै रमाइरहेका पुस्ता तीजजस्तो चाडमा समेत बाहिर निस्केर ठूलो समूहमा घुलमिल गर्न चाहँँदैन । फाइल तस्बिर ।